Baguazhang (八卦掌, „Dłoń Ośmiu Trygramów”) należy do najbardziej charakterystycznych chińskich sztuk walki. Jego znakiem rozpoznawczym jest chodzenie po okręgu, połączone ze zmianami kierunku, skrętami całego ciała i ciągłym dostosowywaniem pozycji względem przeciwnika. W odróżnieniu od systemów opartych przede wszystkim na ustalonych sekwencjach, Baguazhang uczynił samą zmianę podstawową zasadą strategii.
Współczesna postać systemu ukształtowała się w Pekinie w drugiej połowie XIX wieku. Za jej twórcę albo pierwszego publicznego nauczyciela uważa się Dong Haichuana. Spośród licznych linii wywodzących się od jego uczniów największe znaczenie zdobyły szkoły Yin Fu, Cheng Tinghua i Liang Zhenpu. Szczególnie rozbudowana okazała się linia Cheng, z której pochodzą między innymi systemy Sun Lutanga i Gao Yishenga, a także rodzinny przekaz zachowany w XX wieku przez Sun Zhijuna.
Dong Haichuan i narodziny systemu
Dong Haichuan (董海川, najczęściej datowany na około 1797–1882) pochodził z prowincji Hebei. Jego młodość jest słabo udokumentowana, a późniejsze opowieści łączą go z taoistycznymi pustelnikami, klasztorami i praktykami chodzenia po okręgu. Historie te należą do tradycji Baguazhang, lecz nie można ich traktować na równi z potwierdzonymi źródłami.
Najostrożniejsza rekonstrukcja mówi, że Dong połączył znane sobie metody walki z chodzeniem po okręgu, pracą spiralną oraz ideą nieustannej przemiany, kojarzoną z ośmioma trygramami Yijing, czyli „Księgi przemian”. Nie ma przekonujących dowodów na istnienie Baguazhang jako wyodrębnionej sztuki walki przed Dongiem. Udokumentowana historia systemu zaczyna się dopiero wraz z jego działalnością w Pekinie.
Dong znalazł zatrudnienie w otoczeniu arystokracji mandżurskiej i właśnie w stolicy zaczął nauczać. Najprawdopodobniej nie przekazywał wszystkim uczniom identycznego zestawu form. Przyjmował ludzi posiadających wcześniejsze doświadczenie w innych sztukach i dostosowywał ćwiczenia do ich budowy, temperamentu oraz dotychczasowych umiejętności. To wyjaśnia, dlaczego pierwsze linie Baguazhang różnią się technicznie, mimo że zachowują wspólne zasady: chodzenie po okręgu, zmianę dłoni, spiralną pracę tułowia, kontrolowanie kąta oraz jednoczesność kroku i techniki.
Do najbardziej znanych uczniów Donga należeli Yin Fu, Cheng Tinghua, Liang Zhenpu, Shi Jidong, Song Changrong, Liu Fengchun, Ma Weiqi, Liu Baozhen i Fan Zhiyong. To od nich wywodzą się główne historyczne odmiany systemu. Przegląd historii Baguazhang
Najważniejsze linie Baguazhang
Linia Yin
Yin Fu (尹福, 1840–1909) należał do najwcześniejszych i najdłużej uczących się pod kierunkiem Donga. Wcześniej praktykował sztuki uderzane, najczęściej łączone z tradycją Luohanquan. Jego Baguazhang zachowało zwarty charakter, stosunkowo wąskie ustawienie dłoni oraz wyraźne użycie uderzeń, pchnięć, przechwytów i ataków palcami.
Dłoń charakterystyczną dla wielu przekazów Yin porównuje się do „języka wołu”: palce są trzymane blisko siebie i skierowane do przodu. Późniejsze gałęzie tej szkoły rozwinęły system ośmiu zwierząt, wiążący określone strategie walki z ośmioma trygramami. Ważnymi kontynuatorami byli między innymi Ma Gui, Gong Baotian, Men Baozhen i Yin Yuzhang. Linia Men Baozhena przetrwała następnie przez Xie Peiqiego. Historia linii Yin
Linia Liang
Liang Zhenpu (梁振蒲, 1863–1932) był jednym z najmłodszych uczniów Donga. Ponieważ uczył się w środowisku, w którym działali również starsi przedstawiciele pierwszego pokolenia, jego przekaz bywa postrzegany jako bardziej syntetyczny. Linia Liang obejmuje chodzenie ze stałymi pozycjami dłoni, osiem wielkich zmian, formy łączone, techniki liniowe oraz rozbudowany arsenał broni.
Jednym z najważniejszych kontynuatorów był Guo Gumin, a kolejnym Li Ziming, przez wiele lat związany z pekińskim środowiskiem Baguazhang. Szkoła Liang odegrała dużą rolę w systematyzowaniu i zachowaniu tradycyjnego programu w XX wieku.
Linie Gao, Sun, Jiang i Fu
Gao Yisheng stworzył rozpoznawalną gałąź powiązaną przede wszystkim z przekazem Cheng. Jej szczególną cechą jest połączenie ćwiczeń wykonywanych po okręgu z rozbudowanym zestawem 64 technik liniowych. Istnieją jednak różne relacje dotyczące kolejności nauczycieli Gao i dokładnego pochodzenia niektórych części jego systemu.
Sun Lutang, będący już doświadczonym adeptem Xingyiquan, uczył się Baguazhang od Cheng Tinghua. W 1916 roku wydał Baguazhang xue — pierwszą szeroko znaną książkę poświęconą tej sztuce. Stworzony przez niego system Sun łączył doświadczenia Xingyiquan, Baguazhang i Taijiquan, zachowując jednak chodzenie po okręgu jako główną metodę treningu bagua. Omówienie źródeł historycznych
Jiang Rongqiao opracował popularny, uporządkowany program Baguazhang, również pozostający pod silnym wpływem linii Cheng. Fu Zhensong stworzył natomiast własną syntezę Baguazhang, Taijiquan i innych poznanych systemów. Obok nich funkcjonowały linie Shi, Song, Fan, Liu, Ma Weiqi oraz Ma Gui. Podział na style nie jest całkowicie sztywny: nauczyciele często uczyli się u kilku mistrzów, a poszczególne przekazy wzajemnie na siebie oddziaływały.
Cheng Tinghua — druga wielka droga Baguazhang
Cheng Tinghua (程廷华, 1848–1900) pochodził z powiatu Shen w prowincji Hebei. Po przeprowadzce do Pekinu zajmował się wytwarzaniem i sprzedażą okularów, dlatego zapamiętano go pod przydomkiem Yanjing Cheng — „Cheng Okularnik”.
Przed spotkaniem z Dong Haichuanem Cheng miał doświadczenie w shuai jiao, chińskich zapasach. Nie oznacza to, że styl Cheng jest jedynie „Baguazhang z dodatkiem zapasów”. Wcześniejsze przygotowanie wpłynęło jednak na jego sposób rozumienia dystansu, równowagi i kontaktu. W linii Cheng szczególnie naturalne stały się wejścia za plecy przeciwnika, zahaczenia, podcięcia, przejęcia osi ciała oraz rzuty wykonywane bez zatrzymywania ruchu.
Ruch tej szkoły opisuje się zwykle jako płynny, szeroki i ciągły. Charakterystyczna „smocza dłoń” ma rozstawiony kciuk, lekko rozciągnięte palce i zaokrąglone wnętrze. Łokcie pozostają opuszczone, barki rozluźnione, a ramiona tworzą spiralne struktury zamiast sztywnych bloków.
Najważniejsza jest jednak nie zewnętrzna pozycja dłoni, lecz organizacja całego ciała. Krok, talia i ręce powinny kończyć zmianę razem. Siła powstaje przez kontakt stóp z podłożem, pracę bioder i skręt tułowia. Obrót nie jest ozdobnym ruchem — ma zmienić kąt, ominąć siłę przeciwnika i jednocześnie przygotować uderzenie, kontrolę albo rzut.
Stare trzy dłonie i osiem dłoni macierzystych
Najstarszy rdzeń przekazu Cheng bywa określany jako lao san zhang, „stare trzy dłonie”:
- pojedyncza zmiana dłoni — dan huan zhang,
- podwójna zmiana dłoni — shuang huan zhang,
- dłoń zgodna z kierunkiem lub postawą — shun shi zhang.
Tradycja przypisuje te trzy metody bezpośrednio Cheng Tinghua. Bardziej rozbudowane zestawy ośmiu zmian mogły być systematyzowane przez jego uczniów i późniejsze pokolenia. Z tego powodu szkoły określające się jako Cheng mogą posiadać odmienne „osiem dłoni”, zachowując zarazem wspólny sposób poruszania.
Drugim fundamentem jest ding shi ba zhang — osiem ustalonych pozycji dłoni noszonych podczas chodzenia po okręgu. Ćwiczenie rozwija strukturę, wytrzymałość nóg, spiralne rozciągnięcie, koordynację wzroku z ruchem oraz zdolność utrzymania nacisku w zmieniającym się kierunku. Dopiero na tej podstawie formy stają się narzędziem swobodnej zmiany, a nie zbiorem gestów.
Cheng Tinghua jako nauczyciel
Cheng odegrał ogromną rolę w rozpowszechnieniu Baguazhang. Wśród osób łączonych z jego nauczaniem wymienia się Sun Lutanga, Li Wenbiao, Liu Bina, Yang Mingshana, Zhou Yuxianga, Gao Yishenga i innych. Takie wykazy trzeba jednak czytać ostrożnie: w środowisku pekińskim granica między formalnym uczniem, młodszym kolegą szkoły i osobą korzystającą z konsultacji nie zawsze była wyraźna.
Cheng zginął w 1900 roku, podczas chaosu związanego z powstaniem bokserów i wkroczeniem wojsk koalicji do Pekinu. Popularna opowieść głosi, że próbował walczyć z grupą uzbrojonych żołnierzy i został zastrzelony. Ogólny kontekst jego śmierci jest wiarygodny, lecz dramatyczne szczegóły pochodzą przede wszystkim z przekazu ustnego.
Jego stosunkowo wczesna śmierć sprawiła, że dalszy rozwój szkoły przypadł uczniom, synom i krewnym. Właśnie dlatego „linia Cheng” nie jest pojedynczym prostym łańcuchem, lecz rodziną blisko spokrewnionych przekazów.
Rodzinny przekaz Cheng
W zachowaniu systemu szczególne znaczenie mieli synowie Cheng Tinghua, zwłaszcza Cheng Youlong i Cheng Youxin, a także jego młodszy brat Cheng Dianhua. Cheng Dianhua poznał rodzinny system i przekazał go między innymi swojemu synowi Cheng Youshengowi oraz Liu Ziyangowi.
W rezultacie powstały dwa łączące się nurty:
- bezpośredni przekaz od Cheng Tinghua przez jego syna Cheng Youxina;
- przekaz rodzinny przez Cheng Dianhua, jego syna Cheng Youshenga oraz ucznia Liu Ziyanga.
Oba spotkały się w osobie Sun Zhijuna. Jest to ważne, ponieważ czasami jego rodowód skraca się do formuły „Dong Haichuan — Cheng Tinghua — Sun Zhijun”. Wyraża ona przynależność stylistyczną, ale pomija rzeczywistą sieć jego nauczycieli.
Sun Zhijun — spadkobierca rodziny Cheng
Sun Zhijun (孙志君, 1933–2016) urodził się w rodzinnych stronach Cheng Tinghua, w prowincji Hebei. Jego głównym nauczycielem został Liu Ziyang, uczeń Cheng Dianhua. Sun studiował następnie także u Cheng Youshenga — syna Cheng Dianhua — oraz Cheng Youxina, drugiego syna Cheng Tinghua.
Jego przekaz można więc przedstawić następująco:
Dong Haichuan → Cheng Tinghua i rodzina Cheng → Cheng Dianhua / Cheng Youxin → Liu Ziyang / Cheng Yousheng → Sun Zhijun
Nie jest to idealnie liniowe drzewo genealogiczne. Sun korzystał z trzech uzupełniających się źródeł, dzięki czemu połączył wiedzę gałęzi braterskiej, synowskiej i uczniowskiej. Z tego powodu jest często określany jako przedstawiciel czwartego pokolenia Baguazhang i jeden z najważniejszych nowoczesnych depozytariuszy stylu Cheng. Biografia Sun Zhijuna
Charakter jego Baguazhang
System nauczany przez Suna zachowywał centralną rolę chodzenia po okręgu. Postawy nie były jednak celem samym w sobie. Każda zmiana dłoni miała uczyć zajęcia korzystnego kąta, prowadzenia kończyn przeciwnika oraz płynnego przejścia między uderzeniem, dźwignią i rzutem.
W jego wykonaniu widoczne były cechy kojarzone ze szkołą Cheng:
- obszerna, lecz kontrolowana praca ramion;
- silne skręcenie tułowia bez utraty osi;
- niskie i stabilne kroki, które nie odbierały ruchowi lekkości;
- spiralne wejścia w przestrzeń przeciwnika;
- łączenie uderzeń dłonią, kontroli stawów, podcięć i rzutów;
- nagłe emisje siły pojawiające się wewnątrz płynnego ruchu.
Program obejmował ćwiczenia podstawowe, stałe pozycje dłoni, zmiany wykonywane po okręgu, formy łączone, metody partnerskie, techniki liniowe i broń. Ważniejsze od liczby form było jednak zachowanie zależności między ćwiczeniem podstawowym a zastosowaniem bojowym. Ta sama mechanika poznawana podczas chodzenia miała działać w uderzeniu, przechwycie i rzucie.
Sun potrafił funkcjonować zarówno w tradycyjnym środowisku nauczycieli rodzinnych, jak i w oficjalnych strukturach chińskiego wushu. Zdobywał nagrody w zawodach form tradycyjnych i przygotowywał zawodników odnoszących sukcesy sportowe. Jednocześnie pozostał ceniony za praktyczną interpretację ruchów, a nie tylko za ich walory pokazowe. W 2012 roku został uznany za państwowego reprezentatywnego depozytariusza tradycji Baguazhang w ramach chińskiego programu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zmarł 13 sierpnia 2016 roku.
Znaczenie linii Cheng–Sun
Znaczenie Sun Zhijuna nie polegało na stworzeniu kolejnego „stylu Sun”. Taką nazwą określa się przede wszystkim odrębną gałąź związaną z Sun Lutangiem, który nie był krewnym Sun Zhijuna. Sun Zhijun występował natomiast jako kontynuator Cheng Baguazhang, zachowujący i porządkujący kilka rodzinnych nurtów tej samej tradycji.
Jego pozycja pokazuje również, że autentyczny przekaz sztuki walki nie zawsze przypomina pojedynczy łańcuch. Bardziej trafnym obrazem jest rzeka z rozdzielającymi się i ponownie łączącymi odnogami. Cheng Tinghua przekazał swoje podejście synom i licznym uczniom, jego brat zachował je w obrębie rodziny, a następne pokolenia rozwijały własne programy. Sun Zhijun zebrał wiedzę z kilku tych odnóg i przekazał ją uczniom w Chinach oraz poza nimi.
Zakończenie
Historia Baguazhang jest historią wspólnych zasad wyrażanych na różne sposoby. Yin Fu podkreślał zwartość, bezpośrednie uderzenia i przenikliwą siłę. Liang Zhenpu pozostawił szeroki i uporządkowany repertuar. Gao Yisheng rozwinął metody liniowe, Sun Lutang połączył Baguazhang z szerszą koncepcją sztuk wewnętrznych, a Fu Zhensong stworzył własną syntezę.
Linia Cheng zajmuje w tym pejzażu miejsce szczególne. Dzięki doświadczeniu zapaśniczemu Cheng Tinghua, płynnemu poruszaniu się, spiralnym wejściom oraz naturalnemu łączeniu uderzeń z rzutami stała się jedną z najbardziej wpływowych odmian Baguazhang. Jej ciągłość nie opierała się na jednym następcy, lecz na całej sieci uczniów i krewnych.
Sun Zhijun stanowił jedno z najważniejszych ogniw tej sieci. Poprzez Liu Ziyanga, Cheng Youshenga i Cheng Youxina połączył przekaz brata, bratanka i syna Cheng Tinghua. Tym samym przeniósł rodzinne dziedzictwo Cheng z epoki późnego cesarstwa i republikańskiego Pekinu do współczesnego świata. W jego osobie Baguazhang pozostał tym, czym był od początku swojej udokumentowanej historii: nie nieruchomym zabytkiem, lecz sztuką zachowania równowagi pośród nieustannej zmiany.